Avrupa Parçacık Fiziği Araştırma Merkezi

CERN (Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire)

Avrupa Parçacik Fizigi Arastirma Merkezi

Cenevre’deki CERN [1] laboratuarini, 1954’de 12 Avrupa ülkesi (Almanya, Belçika, Danimarka, Fransa, Hollanda, Ingiltere, Isviçre, Isveç, Italya, Norveç, Yugoslavya, Yunanistan) bir araya gelerek kurmuslardir.  Yugoslavya daha sonra ayrilmistir. Yarim asir önce, ABD karsisinda güçlü olabilmek için kurulan bu Avrupa bilimsel birligine bugün üye olan 20 Avrupa ülkesi (yukardaki ülkelere ek olarak: Ispanya, Avusturya, Portekiz, Finlandiya, Polonya, Çek Cumhuriyeti, Macaristan, Slovak Cumhuriyeti, Bulgaristan), bilimsel arastirmalara ayirdiklari kaynaklarla ortak arastirmalar yapmaktadirlar [2]. Üye ülkeler CERN bütçesine GSMH’lari oraninda katkida bulunurlar. Türkiye CERN üyesi olursa, katki payi 10 milyon dolar civarinda olacaktir.

Üye ülkelerin yaninda ABD, Rusya, Japonya, Israil, Çin gibi ülkelerden de projeler bazinda büyük katkilar alinmaktadir. Son yillarda Hindistan, Pakistan, Iran gibi ülkeler de CERN ile üst düzey bilimsel isbirligi anlasmasi imzalamis ve burada yapilan arastirmalara etkin bir sekilde katilmaktadirlar.

Atomlari olusturan parçaciklarin bölünmesi ve yepyeni parçaciklarin yaratilmasini konu alan deneysel Yüksek Enerji Fizigi arastirmalarinin, nükleer tip ve radyoterapi, tipta görüntüleme, nükleer enerji ve yeni enerji kaynaklari, telekomünikasyon, isaret algilama ve isleme, görüntü algilama ve isleme, otomatik kontrol ve kumanda, lazer fizigi, plazma fizigi, nanobilim, malzeme bilimi, moleküler biyoloji, bilisim teknolojisi (yazilim gelistirme, bilgisayar mimarisi, bilgisayar ag bilimi ve saire), istatistik, savunma sanayi, elektronik, insaat, makine ve deprem mühendisligi gibi çesitli dallardaki yeni gelismelerin lokomotifi olmasi, bu bilim dalinin Türkiye’nin gelecegi için de ne derece önemli ve stratejik oldugunun bir göstergesidir.

Son 10 yilda yasamimizin her kösesine girmis olan internet (WWW) ile iletisim kavrami CERN laboratuaridaki deneysel Yüksek Enerji Fizigi arastirmalarinda dogmustur. Temel bilim arastirmalarinin yaninda çok genis bir teknoloji alanini ilgilendiren CERN deneyleri, bugüne kadar yüzlerce teknolojik çözüm üretmistir.

Yüksek Enerji Fizigi arastirmalari için gerekli olan Parçacik Hizlandiricilari da yeni teknolojileri doguran bir bilim dalidir [3]. Bugün dünyada çesitli amaçlarla kullanilan 15000 kadar hizlandirici vardir.  CERN, günümüzün en büyük hizlandirici laboratuari olarak da anilmaktadir. 2007’de devreye girecek olan yeni parçacik hizlandiricisinda (LHC) ortaya çikan ihtiyaçlar pek çok yeni ileri teknolojinin üretilmesine katkida bulunmustur. 21. yüzyilin 10 kritik teknolojisinden biri olan Parçacik Hizlandiricilari bugün savunma sanayisinde, gen arastirmalarinda, kanser tedavisinde, arkeolojide, mikroçip teknolojisinde, çevre kirliliginin temizlenmesinde, ileri kimyada, gida sterilizasyonunda, enerji üretiminde oldugu gibi yüzlerce uygulama alanina sahiptir.

Sürdürülebilir ekonomik kalkinma ve halkin maddi refahinin artirilmasi, etkin bir Ulusal Bilim ve Teknoloji Politikasinin olusturulmasi ve yürütülmesi ile mümkündür. Yüksek Enerji Fizigi ve Parçacik Hizlandiricilari, Ulusal Bilim ve Teknoloji Politikasinin ayrilmaz bir parçasi olmalidir. Gelismis ülkelerdeki ölçülere baktigimizda Yüksek Enerji Fizigi arastirmalari ile Hizlandirici teknolojileri ve uygulamalari alanlarina bir ülkenin toplam AR-GE harcamalarinin en az %3’ü  ayrilmalidir. Ülkemizin AR-GE bütçesi gözönüne alindiginda bu miktar yilda yaklasik 60 milyon dolar olmalidir. Maalesef bunun %1’i dahi bu alanlara ayrilmamaktadir.

Yarim asirdir süregelen CERN laboratuarindaki Yüksek Enerji Fizigi ve Parçacik Hizlandiricilari konularindaki arastirmalar ve altyapinin ne derece önemli oldugu açiktir [4]. Prof. Erdal Inönü, 40 yil önce üyelik konusunda beklemek gerek dedigi için kendisini affedemedigini 2001’de TÜBA’nin CERN-Türkiye iliskileri ile ilgili düzenledigi bir toplantida beyan etmistir.

Ikinci girisim Prof. Ahmet Yüksel Özemre tarafindan 1985 yilinda baslatilmis [5], Prof. Özemre’nin baskanliginda bir heyet CERN yönetimi ile temaslarda bulunmus, maalesef bu olumlu baslangiç Prof. Özemre’nin TAEK baskanligindan ayrilmasi ile amaca ulasamadan son bulmustur.

Üçüncü girisim 2001 yili basinda Prof. Engin Arik, Prof. Metin Arik, Prof. Ayla Çelikel ve Prof. Saleh Sultansoy tarafindan baslatilmistir. TÜBA’nin öncülügünde CERN-Türkiye iliskileri ile ilgili toplantilar düzenlenmistir. DPT Müstesarligi bu konuda tam destek sözü vermistir. CERN Bilimsel Direktörü Prof. Cashmore baskanliginda bir heyet Ankara’yi ziyaret ederek DPT, TÜBA ve TÜBITAK yönetimi ile temaslarda bulunmustur. Maalesef o zamanki TÜBITAK yönetiminin engellemesi sonucunda bu girisimler de basariya ulasamamistir.

2005 Dünya Fizik Yilinda, TFD yönetimi önderliginde, tekrar gündeme getirilen Türkiye’nin CERN üyeligi konusu Basbakanimiz Sayin Recep Tayyip Erdogan’in gündemine tasinmistir. TFD Baskani Prof. Baki Akkus’un fizik camiasina bildirdigi gibi, TAEK Baskani Sayin Okay Çakiroglu kurumunun çok olumlu görüsünü Basbakanliga iletmistir.

CERN üyesi olan 20 Avrupa ülkesi arasina hala girmemis olan Türkiye’nin, bu süreci acilen baslatmasi tüm Türk Fizik camiasi ve gençlerimizin bilimsel gelecegi açisindan hayati önem tasimaktadir.

güzel paylaşım teşekkürler